Enkele kanttekeningen bij het begrip naẓar (نظر(of, het “boze oog”
door Zahid Aziz
- Het geloof in het ‘boze oog’ bestaat al sinds de oudheid. Het kwam voor in de Griekse en
Romeinse beschavingen, maar ook bij de Joden en Hindoes, allemaal lang voor de islam.
Een academisch tijdschrift definieert het als volgt:
“Het boze oog geloof is een wijdverspreid bijgeloof volgens welke mensen schade
kunnen veroorzaken door slechts een afgunstige blik op begeerde voorwerpen of hun
eigenaars. Met andere woorden, het is een geloof in de bovennatuurlijke vernietigende
kracht van afgunst geprojecteerd door de ogen van de afgunstige persoon. Diep
geworteld in bepaalde samenlevingen en eeuwenlang doorgegeven, is het boze oog
geloof nog steeds volop aanwezig over de hele wereld.” (zie deze link)
De culturele rubriek van de website van de BBC vertelt ons dat het boze oog “het geloof is
dat iemand die veel succes of erkenning behaalt, ook de afgunst van zijn omgeving aantrekt.
Die afgunst manifesteert zich op zijn beurt als een vloek die het geluk ongedaan maakt.”
Verder zegt het dat “de oudste vormen van oogamuletten dateren uit 3.300 voor Christus.”
Het vermeldt ook een folkloristisch verhaal uit een Oost-Europees land over een man
“wiens blik zo zo’n krachtige vloek droeg, dat hij liever zijn eigen ogen eruit zou snijden
dan ongeluk te blijven verspreiden onder zijn geliefden.” (zie deze link)
2. Het geloof in naẓar of het ‘boze oog’, dat al voor de islam wijd verspreid was, is zo diep
geworteld onder moslims dat men voorzichtig moet zijn het tegen te spreken, omdat je het
risico loopt dat je mensen voor het hoofd stoot.
3. Er zijn heel veel mensen op de wereld die er hun beroep of bezigheid van hebben gemaakt
om hun schoonheid of bekwaamheden aan de wereld te tonen, bijvoorbeeld mensen die in
de showbusiness werken, of sportmensen. Duizenden mensen gaan naar evenementen om
deze entertainers persoonlijk voor zich te zien optreden, en ze staren met bewondering en
ook afgunst naar hun lichamen (zelfs zonder mā shā’a Allāh te zeggen). Hebben we ooit
gehoord dat een Hollywood of Bollywood beroemdheid, model, olympisch atleet,
voetballer, of wie dan ook, getroffen is geweest door de naẓar van de mensen die naar hem
of haar waren gaan kijken, en dat ze zo hun goede en begeerlijke fysieke eigenschappen
waren verloren?
4. Er zijn op de wereld machtige en rijke landen waarvan moslims vinden dat die landen tegen
hen zijn, bijvoorbeeld landen in het Westen of de staat Israël. Moslims kijken met grote
afgunst naar de macht en rijkdom van deze landen en wensen dat deze hun ontnomen zouden
kunnen worden. Heeft de naẓar van miljarden moslims ooit een van deze landen getroffen
en hun macht of rijkdom weggenomen?
5. In moslimlanden, bijvoorbeeld Pakistan, zijn er veel corrupte politici, grootgrondbezitters,
industriëlen etc. die zich op frauduleuze wijze gigantische rijkdommen en huizen eigen
maken. Mensen kijken met hun eigen ogen naar hun paleizen en andere bezittingen. Is een
van deze corrupte leiders ooit getroffen geweest door het boze oog zodat hij daardoor zijn
bezittingen is kwijtgeraakt?
6. Eerder is een verhaal uit een niet-islamitische cultuur aangehaald over de man die zichzelf
blind maakte zodat hij zijn dierbaren niet meer zou kunnen beïnvloeden met zijn boze oog.
Of het nu waar is of fictie, het laat zien dat men over naẓar denkt dat alleen iemand die met
zijn eigen oog kijkt naar iemand anders die persoonlijk aanwezig is binnen het gezichtsveld
van de kijker, zijn naẓar kan uitrichten. Nu, aangezien een blinde persoon ook in staat is om
afgunst, verlangen en bewondering tegenover iemand anders te uiten, rijst de vraag:
Waarom kan zijn mentale blik geen naẓar werpen op iemand in zijn gedachten? Een andere
vraag die hiermee samenhangt is: Als iemand niet lijfelijk voor je aanwezig is, en je kijkt
alleen naar hem op een foto of video, kan jouw boze oog die persoon dan nog steeds
beïnvloeden? Wanneer een gedachte zelf ongegrond is, leidt het tot absurde vragen als deze!
7. Wanneer mensen je vertellen dat iemand door naẓar is getroffen, gaat het altijd om een
volkomen onschuldig persoon, vaak een kind, dat niets verkeerd heeft gedaan. Het
slachtoffer van het boze oog is nooit een slecht of kwaadaardig persoon. Er bestaat geen
calamiteit die alleen de goeden treft en nooit de slechten. Bijvoorbeeld ziekte, dood,
verdriet, verlies van bezittingen, etc. treffen zowel de goeden als de slechten. Is naẓar een
uitzondering op deze regel en treft het alleen de onschuldigen?
8. Als iemand schade toebrengt aan jouw lichaam of eigendom, ook al is dat niet opzettelijk,
dan wordt hij aangeklaagd en gestraft door de autoriteiten. Maar als men denkt dat een
persoon iemand anders schade heeft berokkend door middel van het boze oog, dan denk ik
niet dat er een moslimland is waar het slachtoffer van het boze oog dit meldt bij de politie
en dit dan wordt onderzocht, en dat die persoon dan gestraft wordt als het voor de rechtbank
bewezen wordt.
Kanttekeningen vanuit islamitisch oogpunt
9. Wanneer mensen zeggen dat iemand getroffen is door het boze oog, dan is dat altijd omdat
hij of zij een of ander fysiek of materieel verlies geleden heeft. Maar dat verlies vermindert
de waarde van die persoon absoluut niet in de ogen van Allah, maar alleen in de ogen van
de mensen van de wereld. Moet een persoon zich zorgen maken, dat als hij zijn goede
uiterlijk, rijkdom of gezondheid verliest door het gevolg van naẓar, dat Allah dan slecht
over hem zal oordelen?
10. Wat betreft het lijden van materieel verlies, leert Allah aan de moslims: “En Wij zullen u
voorzeker beproeven door iets van vrees en honger en verlies van eigendom en levens en
vruchten. En geef blijde tijdingen aan de lijdzamen,” (2:155). Allah geeft dus goed nieuws
als je geduldig bent onder het lijden van verlies. Maar wij zeggen juist dat het slecht nieuws
is en geven de naẓar van de mensen er de schuld van.
11. Allah zegt in de koran aan de profeet Mohammed (v.z.m.h.): “En sper uw ogen niet open
naar datgene waarmee Wij verschillende klassen van hen hebben voorzien, (van) de glans
van het leven van deze wereld, opdat Wij hen daardoor zullen beproeven,” (20:131). En:
“Span uw ogen niet tot het uiterste in naar hetgeen Wij zekere klassen van hen te genieten
hebben gegeven, noch treur over hen,” (15:88). Als de gedachte van naẓar waar zou zijn,
dan zou de koran moeten zeggen: Sper uw ogen wel open naar wat Wij hun gegeven hebben,
want zij zullen getroffen worden door uw naẓar en alles verliezen! De koran geeft hier aan
dat het de aanschouwer is die zichzelf schaadt door naar de bezittingen van anderen te
kijken, en niet degene naar wie hij kijkt. Dit is tegengesteld aan het begrip naẓar.
12. De koran bevat het volgende gebod voor moslimmannen en -vrouwen: “Zeg tot de gelovige
mannen dat zij hun blik neergeslagen houden … En zeg tot de gelovige vrouwen dat zij hun
blik neergeslagen houden,” (24:30, 31). De reden voor het neerslaan van je blik is niet om
te voorkomen dat je boze oog hun schoonheid aantast. Het is voor de eigen morele
zuiverheid van de aanschouwer.
13. Degenen die de gedachte van naẓar steunen, zeggen dat naẓar voorkomt in de koran in het
verhaal van de profeet Jozef. De tien broers, die Jozef eerder in een put hadden
achtergelaten, gingen op een gegeven moment naar Egypte met de 11e broer Benjamin, om
hun levensmiddelen te verkrijgen van de Egyptische overheid. De profeet Jacob adviseerde
hen: “O mijn zonen! Ga niet (allen) door één poort binnen, maar ga door verschillende
poorten binnen,” (12:67).
Men beweert dat Jakob hen beschermde tegen de naẓar van de mensen, want als ze allemaal
samen door één poort de stad zouden binnengaan, zouden de mensen zich verwonderen over
hun knappe uiterlijk en zouden ze worden aangetast door het boze oog van die mensen.
Deze interpretatie zou betekenen dat Jakob deze tien zondige, liegende zonen probeerde te
beschermen tegen het boze oog, maar dat hij zijn rechtschapen zoon Jozef nooit een
methode had geleerd om het boze oog van deze zonen te vermijden!
Het begin van het verhaal van Jozef stelt duidelijk dat Jakob bezorgd was dat deze tien
zonen uit jaloezie iets tegen Jozef zouden beramen (12:5) en hij wist dat ze jaloers waren
omdat Jozef geliefd was bij zijn vader(12:8-9). Jakob ondernam rationele stappen: hij zei
tegen Jozef dat hij zijn droom over zijn uitverkiezing door Allah niet aan zijn broers moest
vertellen. En hij probeerde zijn broers ervan te weerhouden om Jozef mee te nemen in de
woestijn. Maar Jakob leerde Jozef geen enkele methode om hun naẓar te vermijden.
14. In Turkije probeerde Kemal Atatürk de religie van de islam in zijn land te doen verdwijnen.
Hij slaagde daar behoorlijk in en veel Turken verlieten het geloof en de praktijk van de
islam. Toch zijn ze heel sterk blijven geloven in de idee van naẓar. Moslims zouden
opgelucht moeten zijn dat veel Turken weliswaar niet in Allah, de koran, de profeet
Mohammed of de islam geloven, maar (godzijdank) wel in naẓar!
15. In Turkije worden overal ‘blauwe ogen’ van steen of plastic verkocht, die mensen kopen om
in hun huis te plaatsen om het boze oog, of een ieder met kwade bedoelingen af te weren.
Moslimtoeristen naar Turkije nemen deze vaak mee terug naar huis. Een echt oog is een
orgaan van het menselijk of dierlijk lichaam. Daarom is dit stenen of plastic oog onderdeel
van een afgodsbeeld van een mens of dier. Mogen moslims delen van een afgodsbeeld
meenemen (maar geen volledig afgodsbeeld zelf) om te gebruiken als bescherming tegen
het kwaad? Wat is dan het verschil tussen pre-islamitische Arabieren die geloofden dat hun
afgodsbeelden hen konden beschermen en moslims die heden geloven dat het oog van een
afgodsbeeld hen kan beschermen?
Iemand vertelde me eens dat ze een blauw oog op de voormuur van hun huis hadden
gehangen om het kwaad buiten te houden. Ik zei dat ik een betere manier wist. Snij het oog
uit zijn behuizing en vervang het door een cameralens. Dit zal elke indringer afschrikken!
Maar het viel me ook op dat zulke mensen er wel op bedacht zijn dat het kwaad hun huis
niet kan binnendringen, maar dat ze zich geen zorgen maken over de duivel die hun innerlijk
binnendringt. De koran zegt over de duivel: “Waarlijk, hij ziet u, zowel hij als zijn
gezelschap, van waar u hen niet kunt zien,” (7:27). We maken ons zorgen dat een persoon
naar ons kijkt en dat zijn boze oog ons zal schaden, terwijl de duivel en al zijn soortgenoten
de hele tijd naar ons kijken zonder dat we het weten.
16. Samenvattend, het geloof in naẓar of het boze oog is gebaseerd op onze angst voor verlies
van onze wereldse bezittingen en eigenschappen. We zien bedreigingen en jaloezie van
anderen die misschien niet zo bedoeld zijn. We denken dat een dergelijk verlies onze
waarde, waarde en status zal verminderen.
17. Ten slotte, op een luchtigere noot en voor het vermaak van de lezers, wijs ik op een bekend
lied uit de jaren 1960, gezongen door de beroemde Indiase film playbackzanger Muhammad
Rafi. Hierin prijst een mannelijke minnaar zijn vrouwelijke geliefde in de volgende regels:
Teri pyaari surat, Ko kisi-ki nazar na lage, Chashme baddoor. Dit vertaalt als:
“Moge niemand je mooie gelaat aantasten met naẓar. Moge het boze oog worden
afgewend.”
Hij is zo bezorgd dat hij haar adviseert: Mukhde ko chhupa lo, Aanchal mein kahin, Meri
nazar na lage, wat betekent:
“Verberg je gezicht achter een sluier, zodat mijn naẓar je niet aanraakt.”
Een ander advies dat hij haar geeft is: Dekha na karo tum aaina, Kahin khud ki nazar na
lage, wat betekent:
“Vermijd in de spiegel te kijken, zodat je eigen nazar je niet raakt.”
Natuurlijk is dit maar een liedje en de minnaar bedoelt niet dat zijn advies serieus genomen
moet worden, maar het is de logische conclusie van de idee van naẓar. Wie dit advies
opvolgt, kan geen normaal leven leiden en lijdt in feite aan een gedragsstoornis.
Uitgegeven door IslamLab
Vertaald door: Reza Ghafoerkhan