Vrijdag khutbah door dr. Zahid Aziz, voor Lahore Ahmadiyya UK, 4 april 2025

We kennen allemaal de spanning vlak voor het einde van de Ramadan wanneer moslims wachten
op de bekendmaking dat de nieuwe maan is waargenomen. Dit is het criterium waarmee
moslimorganisaties en -landen de dag van Eid ul-Fitr bepalen. Dit vers van de koran komt direct
na de verzen die gaan over het vasten in de Ramadan. En inderdaad vragen moslims, zowel bij het
begin van de Ramadan als bij het einde, aan hun religieuze leiders naar de nieuwe maan – of die
al is waargenomen. Dit vers zegt ons dat de nieuwe manen een methode zijn om de tijd voor
mensen te bepalen, en ook om de tijd van de bedevaart te bepalen. Volgens de website van het
Royal Museum Greenwich:

“Het woord ‘maand’ is afgeleid van ‘maan’. Een maand was oorspronkelijk gedefinieerd als
29 of 30 dagen, ongeveer gelijk aan de 29,5-daagse cyclus van de maanfasen. Aan
sommige van onze kalendermaanden werden later extra dagen toegevoegd zodat 12
maanden een volledig zonnejaar van 365 dagen zouden vormen.”

Ik moet hieraan toevoegen dat er twee cycli in werking zijn. De ene is de cyclus van de maan rond
de aarde, in 29 of 30 dagen. De andere is de cyclus van de zon, veroorzaakt door de aarde die rond
de zon draait. Dit is een jaar bestaande uit 365 dagen, wat onze vier seizoenen heeft opgeleverd.
Beide cycli hebben een grote invloed op de processen in de natuur op aarde en op onze eigen
menselijke activiteiten. Daarom is onze tijdmeting gebaseerd op de bewegingen die deze twee
hemellichamen aan de hemel maken.

De zonnekalender kon alleen worden ingevoerd omdat de regeringen van verschillende Europese
landen, of destijds de koningen, haar wettelijk vast hadden gelegd. Als je bijvoorbeeld een betaling
moet doen vóór 4 april, dan is het voor zowel de betaler als de ontvanger duidelijk welke dag dat
is. In de tijd van de heilige profeet Mohammed (v.z.m.h.), en in zijn land en samenleving, was het erg moeilijk, zo niet onmogelijk, om een officiële kalender centraal vast te stellen en de mensen
deze te laten volgen. Het staatssysteem was niet op deze taak berekend, informatie over zo’n
kalender kon niet over het hele land worden gecommuniceerd, en de geletterdheid van de mensen
was extreem laag. Zoals de heilige Profeet zelf zei:

“Wij zijn een ongeletterd volk, dat niet schrijft noch rekening bijhoudt. Een maand is dit en
dit.” Met “dit en dit” gaf hij met de hand aan dat het soms negenentwintig dagen en soms
dertig dagen is (Bukhari, hadith 1913).

Hij bedoelde dat zij, door naar de nieuwe maan te kijken, niet meer wisten dan dat een maand 29
of 30 dagen bleek te zijn. In een andere hadith, die in de buurt van deze hadith staat, en die vaak
wordt aangehaald, zei de heilige Profeet:

“Wanneer u haar ziet (d.w.z. de nieuwe maan van Ramadan), begin dan te vasten, en
wanneer u haar ziet (d.w.z. de nieuwe maan van de volgende maand), verbreek dan het
vasten. En als het bewolkt is, bereken het dan.” (hadith 1900)

Iets verder in deze hadithverzameling, zegt de Profeet in een andere hadith aan het eind:

“En als het bewolkt is, voltooi dan de periode van dertig dagen.” (hadith 1907)

Volgens dit advies kijken mensen naar de verschijning van de nieuwe maan nadat 29 dagen zijn
verstreken van de huidige maand. Als ze haar zien, eindigt de maand na 29 dagen. Als ze haar niet
zien, ondanks heldere omstandigheden, loopt de maand door tot en met de 30e dag. Er is een
derde geval waarbij het bewolkt is en men niet kan zien of de maansikkel verschenen is of niet. In
dat geval hebben de mensen twee opties: de berekening gebruiken, of de periode van dertig dagen
afmaken.

Een moslimgeleerde uit de begintijd van de islam heeft gezegd dat het advies om “het te
berekenen” voor “degenen geldt die door Allah in het bijzonder gezegend zijn met deze kennis (van
de maanstanden)”, en het alternatief om “de periode van dertig dagen te voltooien” voor gewone
mensen geldt. Op basis hiervan geldt, dat daar waar er deskundigen aanwezig zijn die de fasen
van de maan kunnen berekenen, zij de data van Ramadan en Eid zouden moeten vaststellen aan
de hand van berekening, en de mensen deze data zouden moeten volgen. Maar op plaatsen waar
zulke deskundigen of kennis niet aanwezig zijn, moeten mensen de instructie volgen om “de
periode van dertig dagen vol te maken.”

Wat betreft de eerste hadith die ik heb aangehaald: “Wij zijn een ongeletterd volk dat niet schrijft
noch rekening bijhoudt,” heeft een commentator van de hadithverzameling van Bukhari vele
eeuwen geleden geschreven:

“Het verwijst naar de moslims die in de aanwezigheid van de heilige Profeet waren toen hij
dit zei, of het duidt op het volk in het algemeen, of het kan naar hemzelf verwijzen.

Maulana Muhammad Ali schrijft in zijn Urdu-vertaling van Bukhari, die ongeveer honderd jaar
geleden werd gepubliceerd, over deze hadith:

“Naar mijn mening heeft het alleen betrekking op de Arabieren van die tijd. Het betekent
niet dat moslims nooit in staat zullen zijn om te schrijven of een rekening bij te houden. In
onze tijd, waarin kennis van de maanstanden algemeen bekend is, zie ik geen reden
waarom berekeningen niet gebruikt zouden kunnen worden om in elk land een datum vast
te stellen, zodat alle moslims daar op dezelfde dag beginnen met vasten en op dezelfde
dag Eid vieren. Het is waar dat het op veel plaatsen niet mogelijk is om de nieuwe maan
met het oog te zien vanwege bewolking of stof in de lucht. Telegramberichten versturen op
het laatste moment helpt ook niet. Het gevolg is dat Eid in naburige dorpen op twee
verschillende dagen valt en dezelfde verwarring doet zich voor in steden. Als de datum van
tevoren wordt berekend en aangekondigd, zou dit in overeenstemming zijn met de
instructie van de heilige Profeet om “het te berekenen.”

Maulana Muhammad Ali schrijft verder:

“Voor een ongeletterd volk dat niet vertrouwd was met berekeningen, onderwees hij
(d.w.z. de heilige Profeet) een eenvoudige methode: als de nieuwe maan op de avond van
de 29e wordt gezien, zal de maand 29 dagen tellen – anders, 30 dagen. Als het niet mogelijk
is om te bepalen of de nieuwe maan is verschenen of niet, moet men de maand als 30
dagen beschouwen. Maar de uitspraak van de heilige Profeet betekent niet dat het
bijhouden van gegevens of het maken van berekeningen in strijd met de islam is.”

Voordat er directe communicatiemiddelen op afstand bestonden, pakweg tweehonderd jaar
geleden, werd het begin en het einde van de Ramadan in elke stad of dorp in de moslimwereld
lokaal bepaald door de maansikkel te observeren. Er konden geen twee verschillende data zijn op
één bepaalde plaats, omdat men op één bepaalde plaats alleen over lokale informatie beschikte.
Mensen die zich op een afstand van Makkah bevonden, konden niet weten of de maan in Makkah
was waargenomen of niet. De telegraaf, minder dan 200 jaar geleden, was het begin van directe
communicatie over grotere afstand.

Toen begonnen echter de problemen. Mensen die de maan op hun locatie niet hadden gezien,
konden een telegram ontvangen van een plaats honderden kilometers verderop waarin stond dat
de maan daar wel was waargenomen. Beide plaatsen kunnen het juist hebben naar gelang hun
omstandigheden. Daardoor raakten de moslims op de eerste locatie verdeeld in twee groepen: de
ene volgde de lokale waarneming en de andere accepteerde de telegramberichten.

Al in 1931 vinden we een vrijdagpreek aan het einde van de Ramadan door Maulana Muhammad
Ali met als kop: “Het is niet noodzakelijk om de maan te zien om Eid te vieren; berekeningen van
de maanfases kunnen worden gebruikt om Eid vast te stellen.” In deze khutba zei hij:

“Het is jammer dat er elk jaar rond deze tijd, door gebrek aan kennis onder moslims,
verschillen en meningsverschillen ontstaan. Sommigen wachten op telegramberichten uit
andere plaatsen. Soms wordt om middernacht aangekondigd dat het morgen Eid is, en
soms wordt mensen verteld, nadat ze zijn begonnen met vasten, dat ze hun vasten
overdag moeten verbreken omdat het Eid is. Er breken chaotische toestanden uit op Eid”.

In het vers dat ik hierboven heb aangehaald, wordt na de vermelding van de nieuwe manen het
volgende gezegd:

“En het is geen rechtschapenheid dat u de huizen door hun achterzijden ingaat, maar
rechtschapen is hij die zijn plicht vervult. En ga de huizen in door hun deuren.”

De uitleg die gegeven wordt voor deze woorden is het volgende. Er bestond een bijgelovig gebruik
onder de pre-islamitische Arabieren dat als iemand zijn huis uitging voor een of ander belangrijk
doel en hij er niet in slaagde dat te volbrengen, dat hij dan bij thuiskomst niet door de voordeur
naar binnen ging, maar via de achterzijde, door over de achtermuur te springen of door een raam
aan de achterkant te klimmen. Er waren ook andere gelegenheden waarbij iemand zijn huis niet
via de voordeur naar binnenging. De koran veroordeelt dit bijgeloof. Commentatoren van de koran
zeggen deze woorden ook meer algemeen van betekenis zijn, dan alleen dit bijgeloof. Je huis
binnengaan betekent ook een taak of plicht uitvoeren, vooral een religieuze plicht, die je uitvoert
om rechtschapenheid te bereiken. Dit vers leert dat welk doel je ook probeert te bereiken, je de
juiste en directe manier moet gebruiken die ervoor bestemd is, en niet moet proberen om de juiste
manier te omzeilen.

De koran brengt deze vermaning in verband met de vermelding van de nieuwe manen in dit vers.
In het licht van de gebeurtenissen die in onze moderne tijd plaatsvinden met betrekking tot de
nieuwe maan, kunnen we hier een andere interpretatie aan geven, namelijk dat dit verwijst naar
het binnengaan via de achterzijde in plaats van via de voordeur. Het is inmiddels een vastgesteld
feit dat de Saoedische autoriteiten astronomische berekeningen gebruiken om de data voor het
begin van de Ramadan en Eid ul-Fitr ruim van tevoren te bepalen en vast te leggen. Toch willen zij
dit niet openbaar maken, omdat zij dan kritiek zouden krijgen van grote groepen moslims die
geloven dat deze data uitsluitend vastgesteld kunnen worden door de nieuwe maan met het blote
oog waar te nemen. Wat zij dan doen, is dat zij op de avond van hun vooraf vastgestelde datum
aankondigen dat de maan is waargenomen, terwijl het op veel van die avonden feitelijk onmogelijk
is dat de maan waargenomen kon worden.

Dit gebeurde opnieuw eind maart van dit jaar. Astronomen, zowel niet-moslims als moslims,
hebben openlijk verklaard dat het onmogelijk was om de maan te zien op 29 maart, toen de
Saoedi-Arabische autoriteiten de waarneming van de nieuwe maan aankondigden. Je huis
binnenkomen via de voordeur en niet via de achterkant betekent dat ze openlijk en duidelijk en in
het volle zicht van het volk moeten zeggen dat ze deze data van tevoren berekenen en dat het
volkomen toegestaan is in de islam om dit te doen. Dan kunnen ze deze data meer dan een jaar
van tevoren aankondigen, in plaats van te wachten tot de avond ervoor. Het zou voor alle moslims
uiterst praktisch zijn, afgezien van het feit dat de Saoedi’s dan open en eerlijk zouden zijn tegen de
mensen, in plaats van hun toevlucht te nemen tot niet te rechtvaardigen aankondigingen.

Tot slot — zoals u allemaal weet — zond de BBC op de dag van Eid in het Verenigd Koninkrijk live
de gebeden en de khutba uit vanuit de hoofdmoskee in Bradford. Natuurlijk zullen mensen denken
dat dit de eerste keer is dat de Eid-bijeenkomst visueel wordt gepresenteerd aan het grote Britse
publiek. Maar iets meer dan honderd jaar geleden bestond er nog geen televisie, en werd visueel

nieuws in bioscopen getoond in de vorm van korte fragmenten die op locatie waren gefilmd door
nieuwsfilmmaatschappijen en tot een compilatie werden gemonteerd. De Eid-vieringen bij de
moskee in Woking werden in deze nieuwscompilaties vertoond. De vroegste van zulke opnames
van Eid-vieringen dateren uit 1916 en liepen door tot in de late jaren 1950. In die tijd was dit het
nieuwste en meest moderne middel om gebeurtenissen aan het publiek te tonen — net zoals liveuitzendingen dat vandaag de dag zijn.

Moge Allah ons in staat stellen om de voordelen van moderne kennis en technologie te gebruiken
om ook onze religieuze zaken te organiseren en niet alleen onze wereldse zaken.

Ameen!